strona: 1, 2

W związku z trudnościami, na jakie napotyka proces wykrywczy przy korzystaniu z osobowych środków dowodowych, na początku XX w. opracowano metody przesłuchania, pozwalające na stwierdzenie z większym prawdopodobieństwem, czy zeznanie jest szczere, czy nie. Są to tzw. metody obiektywnych sprawdzianów prawdomówności, znane też w literaturze pod nazwą diagnostyki stanu faktycznego.
Pojęcie to obejmuje dwa rodzaje metod przesłuchania:

  1. psychologiczne, tj. reprodukcji i asocjacji,
  2. oraz psychofizjologiczne, wśród których wymienia się aparaturowe, czyli przesłuchanie przy użyciu wariografu i farmakologiczne, czyli poddanie przesłuchiwanemu środków z grupy soli kwasu barbiturowego, morfiny, heroiny, chloroformu lub serum prawdy, czyli skopolaminy czy ewipanu 14.
Zastosowanie wariografu opiera się na rejestracji różnych reakcji organicznych przesłuchiwanego na zadawane mu pytania. Obecnie stosuje się do tego typu badań zmodyfikowany poligraf Kellera, w skład którego wchodzi pneumograf służący do rejestracji zmiany oddechu, sfigmograf - bada częstotliwość pulsu i ciśnienia krwi i galwanomert - mierzy opór prądu elektrycznego, który przechodzi przez ciało badanego. Zaznaczyć należy, że wariograf rejestruje reakcję badanego na pytania krytyczne. Przyjmuje się, że reakcja ta jest wynikiem stresu czy lęku jaki powoduje kłamstwo. Nie zawsze jest to prawda, gdyż podobna reakcja organizmu badanego może wystąpić również na tle jego emocjonalnego związku ze zdarzeniem, na okoliczność którego jest przesłuchiwany 15. Wobec tego określenie lie detector - wykrywacz kłamstw jest pojęciem nie do końca ścisłym. Przy użyciu poligrafu stosuje się najczęściej test pytań kontrolnych i test wiedzy o przestępstwie 16. zastosowanie wariografu wykluczają zaburzenia fizjologiczne i psychiczne u osoby badanej 17.

Art. 171.
§ 1. Osobie przesłuchiwanej należy umożliwić swobodne wypowiedzenie się w granicach określonych celem danej czynności, a dopiero następnie można zadawać pytania zmierzające do uzupełnienia, wyjaśnienia lub kontroli wypowiedzi.
§ 2. Prawo zadawania pytań mają prócz organu przesłuchującego strony, obrońcy, pełnomocnicy oraz biegli. Pytania zadaje się osobie przesłuchiwanej bezpośrednio, chyba że organ przesłuchujący zarządzi inaczej.
§ 3. Nie wolno zadawać pytań sugerujących osobie przesłuchiwanej treść odpowiedzi.
§ 4. Niedopuszczalne jest:
1) wpływanie na wypowiedzi przesłuchiwanej osoby za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej,
2) stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych, wpływających na procesy psychiczne przesłuchiwanej osoby albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.
§ 5. Organ przesłuchujący uchyla pytania określone w § 3, jak również pytania nieistotne.
§ 6. Wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczania złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew zakazom wymienionym w § 4 nie mogą stanowić dowodu.
Narkoanaliza opiera się na wywołaniu u badanego stanu specyficznego osłabienia woli, co może skłonić go do ujawnienia wszystkich okoliczności zdarzenia, o których mu wiadomo. Stanowiska co do skuteczności narkoanalizy są podzielone, z jednej strony wskazuje się na niemożliwość składania kłamliwych zeznań w stanie odurzenia narkotycznego, ale spotykany jest tez pogląd, że podejrzany, który nie chce przyznać się do winy nie zrobi tego nawet pod wpływem narkotyków czy hipnozy18. Należy też pamiętać, że różna może być indywidualna reakcja organizmu badanego na podanie środka narkotycznego, np. może to spowodować halucynacje czy zaburzenie przytomności, a w efekcie brak możności uzyskania wiarygodnych zeznań.
Jednak znane są sytuacje, że narkoanaliza dostarczyła dla postępowania faktów, które zostały potwierdzone innymi dowodami 19. Niezależnie od tego, jaką wartość dowodową dla postępowania mają wyniki uzyskane metodami psychofizjologicznymi, pamiętać należy, że w praktyce polski system wyłącza ich zastosowanie w ramach czynności śledczych. Art. 171 § 4 pkt. 2 zabrania stosowania hipnozy i środków chemicznych lub technicznych, które wpływają na procesy psychiczne przesłuchiwanego albo kontrolujących nieświadome reakcje jego organizmu w związku z przesłuchaniem, a pkt. 6 zakazuje wykorzystania w ten sposób uzyskanych wyjaśnień dla celów dowodowych.

Przesłuchanie metodami psychologicznymi sprowadza się do użycia metody reprodukcji bądź asocjacji.
Metoda reprodukcji opiera się na skonstruowaniu opisu zdarzenia będącego przedmiotem zeznań. Opis taki powinien dokładnie oddawać ogólną treść zdarzenia, ale różnic się pewnymi szczegółami, które w zdarzeniu autentycznym nie miały miejsca. Skonstruowana w ten sposób historia odczytywana jest przesłuchiwanemu, któremu po pewnym czasie poleca się ją powtórzyć. Jeżeli osoba przesłuchiwana odtwarzając opowiadanie pominie szczegóły celowo zmienione przez autora opisu, podając w ich miejsce autentyczne, to można przypuszczać, iż taka osoba złożyła świadomie nieszczere zeznanie, gdyż jej wiedza o zdarzeniu świadczy o tym, że dokładnie zna jego rzeczywisty przebieg z racji uczestnictwa lub obserwacji 20.
W praktyce metoda reprodukcji nie daje sama w sobie zadowalających wyników, i chociaż nie sposób odmówić jej jakiegokolwiek znaczenia, to uzyskane za jej pomocą wyniki nie mogą być traktowane jako pewnik. Osoba przesłuchiwana w ten sposób ma czasem możliwość poznania szczegółów zdarzenia będącego przedmiotem postępowania z innych źródeł niż własne uczestnictwo czy obserwacja. Niejednokrotnie szczegóły takie ujawniane są przez prasę czy media 21. Aby mieć pewność, że przesłuchiwany zeznawał wcześniej nieszczerze, przy konstruowaniu opisu do przedstawienia mu należy zamieścić tylko takie zmienione fakty, które są znane jedynie organowi prowadzącemu przesłuchanie, ewentualnym świadkom czy sprawcy. Zaznaczyć należy, że wymagałoby to od organu prowadzącego postępowanie bardzo drobiazgowej wiedzy o zdarzeniu, a uzyskanie jej nie zawsze jest możliwe za pomocą innych środków dowodowych.


Kolejna metoda psychologiczna - asocjacji, zwana także skojarzeniową oparta jest na tezie, że przedmioty i zdarzenia, które występują obok siebie przy silnych przeżyciach wchodzą w ścisły związek skojarzeniowy. Prowadzi to do wniosku, że jeżeli w przyszłości pojawi się jeden z tych elementów, to automatycznie pociąga za sobą pojawienie się drugiego, z nim skojarzonego.

Przy prowadzeniu takich badań rozróżnić należy skojarzenia pospolite, czyli spotykane stale i tłumaczone podobnym życiowym doświadczeniem, oraz indywidualne, typowe dla konkretnych osób, przypominające im tylko znane okoliczności i sytuacje 22.
Badanie metodą asocjacji należy zacząć od ułożenia przemyślanej listy haseł, na której znajdować się będą zarówno wyrazy nasuwające skojarzenia pospolite, jak również kilka haseł krytycznych, związanych bezpośrednio z sytuacją będącą przedmiotem dochodzenia. Hasła krytyczne mają na celu wywołanie emocjonalnego skojarzenia u przesłuchiwanego, na skutek silnych odczuć z nimi związanych, i muszą być właściwe jedynie dla osoby, która posiada rzeczywistą wiedzę o przebiegu sytuacji 23.
W zakresie kojarzenia asocjacyjnego wyróżnić można cztery sposoby prowadzenia badań.

  1. Kojarzenie swobodne jednorazowe opiera się na poleceniu przesłuchiwanemu, żeby reagował na odczytane przez eksperymentatora hasła pierwszym słowem jakie przyjdzie mu do głowy w chwili, gdy usłyszy bodziec słowny.
  2. Przy metodzie kojarzenia jednorazowego kierowanego różnica polega na instrukcji wydawanej odpowiadającemu, któremu poleca się reagowanie w określony sposób, np. podaniem przeciwieństwa usłyszanego bodźca werbalnego.
  3. Kojarzenie swobodne ciągłe polega na reagowaniu przez przesłuchiwanego na zasłyszane hasło serią pojedynczych słów, co ma zrobić tak szybko, jak jest do tego zdolny, przy czym proszony jest o łańcuch skojarzeniowy, w którym każde słowo reakcji będzie mu nasuwało kolejne.
  4. Metoda kojarzenia ciągłego kierowanego opiera się na tym samym schemacie, co swobodnego, jednak eksperymentator udziela badanemu instrukcji, by ograniczył skojarzenia w jakiś sposób. Różnica między metodami kojarzenia jednorazowego a kojarzenia ciągłego wynika z faktu, że w pierwszym przypadku eksperymentator posługuje się lista słów, a w drugim używa pojedynczego bodźca werbalnego 24.

Przy przeprowadzaniu badania mierzy się czas reakcji przesłuchiwanego. Zakłada się, że po usłyszeniu hasła krytycznego respondent wydłuży czas odpowiedzi, w celu uniknięcia podania skojarzenia indywidualnego mającego związek ze zdarzeniem, które jest przedmiotem badania. Czas reakcji zostanie wydłużony również po usłyszeniu bodźca kolejnego po haśle krytycznym, gdyż przesłuchiwany będzie analizował swoją odpowiedź na hasło krytyczne. Wydłużony czas reakcji wskazuje, iż osoba badana reaguje nietypowo w przypadku niektórych haseł, a co za tym idzie, mogła mieć styczność ze zdarzeniem, do którego organ prowadzący postępowanie chce dotrzeć.
Cały eksperyment asocjacyjny kontrolowany jest za pomocą odczytania listy haseł osobom niezwiązanym ze zdarzeniem , co pozwala określić typowy przeciętny czas reakcji 25.
Nie można pominąć istotnego spostrzeżenia, że metoda asocjacji nie sprawdza się u osób upośledzonych umysłowo, chorych psychicznie czy też z innymi zaburzeniami świadomości. Oprócz tego hasła obojętne mogą okazać się krytycznymi dla badanej osoby z powodów osobistych, kiedy reakcja indywidualna na bodziec werbalny może pojawić się w wyniku konkretnych doświadczeń życiowych 26. Metoda asocjacji, podobnie jak reprodukcji wymaga dobrej znajomości szczegółów zdarzenia, co pozwala na ułożenie efektywnej listy haseł.

Podsumowując, wyniki zastosowania metod przesłuchania świadków zeznających nieszczerze muszą być oceniane z jak największą ostrożnością i rozwagą. Tylko wówczas mogą stanowić źródło pomocnej dla postępowania wiedzy o faktach. W żadnym razie nie mogą być stosowane jako rutynowe formy działania organów śledczych. Przesłuchanie za ich pomocą zawsze wymaga udziału wykwalifikowanych specjalistów z dziedziny psychologii. Wiedza w zakresie czynników wpływających na procesy psychiczne stale pogłębia się, co w zestawieniu z rozwojem techniki kryminalistycznej daje optymistyczne rokowania na polu wykrywania obiektywnej prawdy o okolicznościach popełnienia przestępstwa. Przy tym wszystkim należy jednak pamiętać, że rola świadka w procesie karnym na długo jeszcze pozostanie priorytetową.

O Autorce:
Parę słów o mnie: mam 22 lata, jestem studentką III roku prawa UWM, odziału zamiejscowego w Ełku.
Z pozdrowieniami
Patrycja Kamińska.

14 P. Horoszowski, op. cit., s. 122.
15 B. Hołyst, Kryminalistyka, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 1140-1141.
16 R. Bull, A. Memon, A. Vrij, Prawo i psychologia, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003,
17 M. Ciosek, op. cit., s. 134.
18 B. Hołyst, op. cit., s. 1146.
19 Ibidem, s. 1146.
20 P. Horoszowski, op. cit., s. 122.
21 Ibidem, s. 124.
22 P. Horoszowski, op. cit., s. 123.
23 Ibidem, s. 123.
24 H. Scholosberg, R. S. Woodworth, Psychologia eksperymentalna, PWN, Warszawa 1966, s. 83-84.
25 P. Horoszowski, op. cit., s. 123-124.
26 M. Ciosek, op. cit., s. 134.
:: Jak odczytać fałszywe dokumenty i numery VIN
:: DISCOVERY - Zbrodnie, które wstrząsnęły światem
:: Człowiek z Maree
:: Tajemnica Gatton
:: Tutoriale kryminalistyczne

:: NOWE! Puzzle

:: Przygody detektywa Maxa

:: Quiz
:: VIII Edycja Konkursu Wiedzy Kryminalistycznej im. prof. Brunona Hołysta
:: Test wiedzy o historii medycyny
:: Test wiedzy o kryminalistyce i medycynie sądowej
:: Układanka
:: Zagadki kryminalne

"Szanse jedne na milion spełniają się w dziewięciu przypadkach na dziesięć.— Terry Pratchett"


GALIEL@WEBGROUP 2005