strona: 1, 2

Patrycja Kamińska

METODY PRZESŁUCHANIA ŚWIADKÓW ZEZNAJĄCYCH NIESZCZERZE
Na wszystkich płaszczyznach życia dostrzegalne jest występowanie zarówno prawdy, jak i kłamstwa. Nie istnieje człowiek, który nigdy nie skłamał, gdyż ubarwianie rzeczywistości, a niekiedy jej świadome zmienianie jest nieodzowną częścią natury ludzkiej, i nie sposób go wyeliminować. W aspekcie moralnym kłamstwo oceniane jest jako zjawisko negatywne, jednak rozmaite okoliczności i sytuacje, w jakich człowiek się znajduje, niejednokrotnie nie z własnej woli, sprawiają, iż oczywistym jest, że nie za każdym razem mówienie nieprawdy ocenić można jednoznacznie. Wiadomo jednak, że pojawienie się kłamstwa zawsze sprawia mniejsze lub większe trudności w dotarciu do prawdy obiektywnej, a więc utrudnia wydanie sądu zgodnego z rzeczywistością.
Kłamstwo i jego istota, od czasów najdawniejszych związane z istnieniem człowieka, ciągle stanowią nie do końca wyjaśnioną stronę rzeczywistości, chociaż niemal od zawsze są przedmiotem zainteresowania badaczy. Jest wiele dziedzin, które szukają odpowiedzi na pytania, co powoduje, że ludzie mówią nieprawdę i jakie mechanizmy temu towarzyszą, a także, czy istnieją skuteczne sposoby wykrywania kłamstwa 1.
Również w dziedzinie procesu karnego problem kłamstwa pozostaje kwestią będącą obiektem nieustannego zainteresowania. Nie sposób nie zauważyć, że dowód, jaki stanowią zeznania świadka, jest jedną z podstawowych i najczęściej wykorzystywanych w procesie karnym form dotarcia do prawdy. Pomimo szczególnej ostrożności, sceptycyzmu i rozwagi, jaką organ procesowy obowiązany jest zachować przy ocenie dowodów z zeznań świadków nie można zapominać, że świadek to człowiek, który ma możliwość kłamać i może próbować z tej możliwości skorzystać. Co prawda na przestrzeni lat ubiegłych wielokrotnie pojawiały się prognozy, w myśl których znaczenie zeznań świadków miało spadać, a w związku z tym przewidywano ograniczenie roli osobowych źródeł dowodowych w procesie wykrywczym, w szczególności z uwagi na rozwój techniki kryminalistycznej i opracowywanie coraz doskonalszych metod wykrywczych. Jednakże prognozy te okazały się nietrafne, gdyż pomimo dostępności innych metod proces karny nie może obejść się bez wykorzystania zeznań jako środka dowodowego 2.

Nie tylko kłamstwo stanowi okoliczność, dla której przy ocenie wiarygodności zeznań organ procesowy powinien zachować szczególną rozwagę. Należy pamiętać, że istnieje szereg czynników mających wpływ na to, w jaki sposób człowiek postrzega rzeczywistość. Czynniki te często prowadzą do deformacji percepcji zmysłowej i mogą być przyczyną znacznych różnic pomiędzy rzeczywistością obiektywną, a jej subiektywnym odbiorem.
Świat zewnętrzny, który istnieje niezależnie od jednostki ludzkiej postrzegany jest przez człowieka za pomocą zmysłów. Tworzą one swoisty pryzmat, przez który obiektywnie istniejąca rzeczywistość przedostaje się do ludzkiej świadomości, powodując w niej odzwierciedlenie tego, co realnie istnieje. Procesy poznawcze łączą się ściśle z aktami emocjonalnymi, odczuwane przez człowieka stany emocji mają wielki wpływ na to, jaki obraz danego aspektu rzeczywistości powstaje w ludzkim umyśle. Procesy poznawcze w zestawieniu z emocjonalnymi kształtują przez bezpośrednie oddziaływanie akty woli człowieka. Zdolność poznania świata zewnętrznego, jak również możliwość oddziaływania na ten świat, pozostające w stałej interakcji, mają swoje źródło w złożonych funkcjach centralnego układu nerwowego 3.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, nasuwa się wniosek, że istnieje szereg takich sytuacji, w których obiektywny obraz ulega przekształceniu w ludzkiej świadomości, co z kolei prowadzi do powstawania różnorakich nieścisłości i błędów w zeznaniach świadków. Do czynników tego typu zaliczają się wrażenia, czyli najprostsze procesy zachodzące w psychice, których istota polega na odzwierciedlaniu oddzielnych właściwości przedmiotów, takich jak barwy, dźwięki, temperatura czy zapach, oraz zjawisk występujących w świecie zewnętrznym. Wrażenia mogą być zróżnicowane w zależności od siły bodźca czy też osobistej wrażliwości na bodźce. U jednej osoby mogą one ulegać zmianie na przestrzeni czasu trwania i okoliczności występowania, a przez różne osoby są odbierane inaczej, tzn. przez każdego specyficznie 4 .

Równie istotne jak wrażenia są momenty, w których jakiś przedmiot działa na ludzkie zmysły odzwierciedlając się jako całość łącznie ze wszystkimi cechami, jakie posiada. Są to spostrzeżenia. Spostrzeganie bywa zaburzone przez zjawisko iluzji, czyli sytuacji, kiedy jakiś przedmiot przyjmowany jest za inny, oraz halucynacji, czyli stanu, w którym wydaje nam się, że istnieje jakiś przedmiot lub zjawisko, które w rzeczywistości nie występuje 5.
Ponadto stan aktywności intelektualnej, jakim jest uwaga, charakteryzuje się takimi cechami, jak: podzielność, koncentracja i przerzutność, które mają indywidualną skalę dla każdej jednostki ludzkiej 6.

Nie sposób pominąć wpływu pamięci i wyobraźni na percepcję, wszak procesy pamięciowe charakteryzują się zmiennością, na którą wpływa stosowanie zgromadzonego doświadczenia do nowopowstałych obrazów 7.
Należy podkreślić, że po jakimś czasie szczegóły zjawisk czy przedmiotów zacierają się w pamięci ludzkiej, a ich obraz zastępowany jest wyobrażeniem, które może być w rożnym stopniu precyzyjne, i z różną dokładnością oddawać prawdziwość zjawiska.
Zważywszy na powyższe należy stwierdzić, że niemal każdy proces psychiczny ma wpływ na odbieranie przez nas rzeczywistości w określony sposób, przy czym chodzi tu zarówno o procesy intelektualne, emocjonalne, czuciowe, jak i o akty woli czy chęci, w szczególności niezdolność czy zdolność zachowania się w określony sposób, czy podjęcia konkretnych decyzji. Ponadto wszelkim świadomym procesom psychicznym stale towarzyszą charakterystyczne dla człowieka procesy myślenia związane z uczuciami o zróżnicowanym nasileniu. Za ich pomocą człowiek wyraża swój stosunek do świata 8.

Fakt ten również odgrywa istotną rolę w toku procesu karnego, gdzie wywołane wskazanymi czynnikami różnice między stanem obiektywnym a jego odzwierciedleniem w ludzkiej świadomości mogą stanowić istotne przeszkody w dotarciu do zgodnego z rzeczywistością stanu rzeczy. Świadek, który odebrał komunikat o sytuacji przez pryzmat własnych zmysłów, własnej wrażliwości, indywidualnej uwagi, czy chociażby wyobraźni, pomimo szczerych zamiarów może nie być zdolny do złożenia zeznań pomocnych w sensie dowodowym na gruncie procesu karnego.

Jednak oprócz wyżej opisanych okoliczności należy brać pod uwagę fakt, iż świadek może świadomie przejawiać wolę wprowadzenia w błąd organu procesowego. W psychologii zeznań istotnym problemem jest kwestia świadomego kłamstwa pojawiającego się w zeznaniach. Sytuacja, w której świadek składa zeznanie z pełną świadomością pewne fakty przemilczając, lub też jego relacja pozostaje w jawnej sprzeczności z wiedzą, jaką na dany temat posiada, mówi się o zeznaniu nieszczerym 9.
Innymi słowy, świadek zeznaje nieszczerze wówczas, gdy treść składanych przez niego oświadczeń wiedzy nie jest zgodna z jego przekonaniem co do stanu faktycznego, przy czym nie ma znaczenia, czy jego przekonanie tożsame jest ze stanem obiektywnie prawdziwym. Może zdarzyć się, że świadek składa zeznania kłamliwe, ale prawdziwe, i dzieje się to wówczas, gdy zeznający mimo świadomego zamiaru powiedzenia nieprawdy zeznaje prawdziwie, gdyż jego wiedza o obiektywnej rzeczywistości jest znikoma 10.

Świadome kłamstwo może być motywowane różnymi przyczynami. Ludzie kłamią najczęściej z powodu chęci zatajenia prawdy, która może wywodzić się z obawy przed spodziewanymi konsekwencjami wcześniejszego zachowania. Przyczyną kłamstwa może być także chęć ochrony bądź obciążenia innej osoby, jak również potrzeba zatajenia prawdziwych emocji czy uczuć 11.
Kłamstwo podczas przesłuchania ma jeszcze bardziej złożone przyczyny. Składanie wyjaśnień przez oskarżonego lub podejrzanego skłania przesłuchującego do założenia możliwości, że osoba ta będzie zmierzać do wprowadzenia w błąd i zatajenia prawdy w celu odsunięcia od siebie odpowiedzialności karnej. Świadkowie zeznający nieszczerze czynić to mogą z obawy, że zostanie wykryta okoliczność jeszcze nie znana organowi procesowemu, mogą mieć na celu ukrycie winy podejrzanego lub obawiać się zemsty z jego strony. Warto jeszcze wspomnieć o takich motywach nieszczerego zeznawania, jak: lęk przed osobista kompromitacją w oczach społeczeństwa lub rodziny, czy nawet przed odpowiedzialnością karną. Niekiedy świadek swoim kłamstwem chce chronić bliskich czy przyjaciół, a czasem motywem jego działania jest czerpanie korzyści finansowych ze złożenia określonych zeznań, co ma miejsce w przypadku tzw. świadków do wynajęcia 12.

Jak widać istnieje cały szereg przypadków determinujących składanie nieszczerych zeznań. Jako użyteczną metodę oceny wiarygodności zeznań oraz rozpoznawania zeznań celowo sfałszowanych badacze wskazują analizę prawdziwości zeznań opartą na kryteriach prawdziwości, do których zalicza się:

  • ogólne cechy zeznania,
  • treści dla niego specyficzne,
  • osobliwości występujące w zeznaniu,
  • treści pozostające w związku z motywacją i specyficzne elementy przestępstwa.
Ocena wiarygodności zeznania opiera się na analizie, które kryteria i w jakim zakresie zostały spełnione. Co oczywiste, większa liczba kryteriów znajdująca odbicie w wypowiedziach przesłuchiwanego daje większe prawdopodobieństwo, że zeznanie jest szczere 13.

1E. Gruza, Kryteria oceny wiarygodności zeznań świadków [w:] M. Goc, E. Gruza, T. Tomaszewski, Problemy współczesnej kryminalistyki, tom VII, cz. druga, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Katedra Kryminalistyki, Warszawa 2003, s. 251.
2 Ibidem, s. 151-152.
3 P. Horoszowski, Kryminalistyka, PWN, Warszawa 1958, s. 43-44.
4 Ibidem, s. 44.
5 Ibidem, s. 47-48.
6 Ibidem, s. 60-62.
7 P. Horoszowski, op. cit., s. 62-64.
8 Ibidem, s. 68.
9 M. Ciosek, Psychologia sądowa i penitencjarna, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2001, s. 130-131.
10 P. Horoszowski, op. cit, s. 41.
11 E. Gruza, op. cit., s. 251.
12 M. Ciosek, op. cit., s. 131.
13 Ibidem, s. 132.
:: Jak odczytać fałszywe dokumenty i numery VIN
:: DISCOVERY - Zbrodnie, które wstrząsnęły światem
:: Człowiek z Maree
:: Tajemnica Gatton
:: Tutoriale kryminalistyczne

:: NOWE! Puzzle

:: Przygody detektywa Maxa

:: Quiz
:: VIII Edycja Konkursu Wiedzy Kryminalistycznej im. prof. Brunona Hołysta
:: Test wiedzy o historii medycyny
:: Test wiedzy o kryminalistyce i medycynie sądowej
:: Układanka
:: Zagadki kryminalne

"Jak tam było, tak tam było, ale jakoś było - jeszcze nigdy tak nie było, żeby jakoś nie było." - Szwejk


GALIEL@WEBGROUP 2005