Tomasz Burdzik

Socjalizacja prawna - socjologia prawa w służbie kryminologii

I. Wprowadzenie

Jednym z najważniejszych elementów wpływających na skuteczność prawa jest nastawienie jego adresatów - społeczeństwa, które funkcjonuje w oparciu o normatywne reguły utrzymujące stan stabilizacji społecznej. Skuteczność oddziaływania prawa zależy od jego właściwego rozumienia przez odbiorców, które wynika z przyswojenia sobie jego treści, jak i sposobu funkcjonowania.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na zagadnienie socjalizacji prawnej, które nie dotyczy wyłącznie adresatów norm prawnych, czyli obywateli, ale również organów tworzących prawo (władza ustawodawcza) oraz stosujących je (władza sądownicza). Proces socjalizacji odgrywa znaczącą rolę w badaniu kryminogenezy, bowiem zachowania aspołeczne prezentowane przez jednostki nieprzystosowane społecznie w znaczącej liczbie są obserwowane u jednostek, w których środowisku promowane wartości i normy są niezgodne z akceptowanymi wzorcami społecznymi1. Przestępczość nieletnich i jej wskaźniki są wynikiem socjalizacji i przynależności jednostki do grup złożonych z innych nieletnich przestępców2.

Celem tekstu jest zarysowanie zagadnienia socjalizacji prawnej w efektywnym działaniu prawa, bowiem sposób postrzegania prawa może w znaczący sposób przyczynić się do właściwego działania prawa, wypełniającego oczekiwania zarówno władzy, jaki i adresatów prawa, czyli ogólnie rzecz biorąc, wpływać na jego skuteczność. Znajomość norm oraz zasad danego systemu prawnego wiąże obywateli, ale również instytucje zobligowane do takiego konstruowania norm prawnych, by były zgodne z wartościami aprobowanymi w danej zbiorowości.

II. Socjalizacja - pojęcie
Sprawność funkcjonowania instytucji, a przez to społeczeństwa, uwarunkowana jest prawidłową socjalizacją jednostki. W pierwszej kolejności jest to socjalizacja pierwotna, która ma za zadanie wyposażyć jednostkę w elementarne umiejętności, pozwalające nawiązać kontakt z otoczeniem.
Mianem socjalizacji określa się proces zapoznawania jednostki z kulturą danego społeczeństwa oraz przyswajanie sobie przez nią funkcjonujących tam wartości i norm3. Mówiąc o socjalizacji, należy wyróżnić jej dwa etapy: socjalizację pierwotną oraz socjalizację wtórną. W socjalizacji pierwotnej, jednostka musi przyswajać wartości i postaw artykułowanych przez instytucje ( w pierwszej kolejności - rodzinę, później szkołę), by następnie brać udział w socjalizacji wtórnej, związanej z samodzielnym podejmowaniem wyboru wartości i postaw.

Tak jak wcześniej wspomniano, można wyróżnić dwa rodzaje socjalizacji: socjalizację pierwotną oraz socjalizację wtórną.
Socjalizacja pierwotna jest procesem przyswajania wartości i postaw w obrębie podstawowej jednostki w społeczeństwie, jaką jest rodzina. Środowisko rodzinne ukazuje jednostce jej miejsce w strukturze danej zbiorowości, zapoznaje ją z otaczają rzeczywistością, przystosowując jednostkę do samodzielnego funkcjonowania po osiągnięciu dorosłości.
Środowisko rodzinne umożliwia jednostce funkcjonowanie w społeczeństwie poprzez zapoznanie z panującymi w obrębie danej zbiorowości normami społecznymi, jednakże na proces socjalizacji pierwotnej zachodzącej w środowisku rodzinnym wpływa wiele czynników zewnętrznych determinujących jej działania, które wymienia Andrzej Gaberle4:
- system wartości danego społeczeństwa;
- sytuacja polityczna i społeczno-ekonomiczna danego społeczeństwa;
- miejsce rodziny w strukturze społecznej i dystanse społeczne w danym społeczeństwie;
- zakres swobody działania jednostek i możliwości osiągania celów przedstawiających wartości dla jednostek;
- historycznie ukształtowany model rodziny
Mówiąc z kolei o czynnikach wewnętrznych środowiska rodzinnego, można wskazać takie jak:
- ukształtowanie ról społecznych w rodzinie;
- styl wychowania i klimat uczuciowy w rodzinie;
- osobowość członków rodziny;
- stan zdrowia członków rodziny;
- wzory zachowania w rodzinie (zwłaszcza brak lub występowanie wzorów zachowań społeczno - patologicznych)
Zarówno czynniki wewnętrzne, jak i czynni zewnętrzne wespół wpływają na funkcjonowanie rodziny. Jakiekolwiek nieprawidłowości niezależnie od źródła destabilizują prawidłowość funkcjonowania środowiska rodzinnego, tak więc w odniesieniu do profilaktyki niedostosowania społecznego bardzo istotne jest umiejętne wskazanie przyczyn negatywnego oddziaływania a rodzinę. Konieczna jest właściwa analiza, która pozwala zaoszczędzić czas, jak i uniemożliwić dalszy rozwój możliwych do wystąpienia zjawisk o kryminogennym charakterze. Dokonując rozeznania w obrębie wspomnianych dwóch grup czynników, warto podkreślić, iż to czynniki zewnętrzne są bardzo trudne do ewentualnego wyeliminowania w przypadku ich niekorzystnego oddziaływania. Wynika to z tego, iż struktura społeczna nie jest podatna na zmiany ze strony jednostki, lecz stanowi sprzężony system instytucji oddziałujących wzajemnie na siebie, w tym na rodzinę, która z racji swojego charakteru nie ma możliwości wywierania wpływu na działania struktury społecznej.
System wartości danego społeczeństwa również odkrywa znaczącą rolę w socjalizacji jednostki. W zależności od kręgu kulturowego, sposób postrzegania rzeczywistości jest zmienny, gdyż wynika z otoczenia środowiskowo - obyczajowego, którego dystrybuowane wartości umożliwiają danej jednostce jak najlepsze przystosowania się do zastanych warunków życia. Krąg kulturowy może aprobować pewne wartości, a deprecjonować inne, tak więc w obrębie kilku kręgów kulturowych mogą być propagowane odmienne wartości; w kręgu kultury europejskiej uznaje się prymat jednostki do samostanowienia o sobie, wolność, zaś w kręgu kultury azjatyckiej jednostka jest podległa zbiorowości, ma podległy charakter, zaś aprobowaną postawą jest posłuszeństwo wobec zbiorowości.
O ile socjalizacja pierwotna jest pierwszym rodzajem przyswajania przez jednostkę wartości i postaw, to socjalizacja wtórna jest świadomym przez jednostkę przyjmowanie wartości dystrybuowanych przez instytucje. Socjalizacja pierwotna zachodzi w środowisku rodzinny, zaś socjalizacja wtórna obejmuje swym zakresem inne grupy odniesienia, z jakimi styczność ma jednostka. Socjalizacja wtórna zachodzi w obrębie instytucji społecznych, z którymi ma do czynienia jednostka, oraz w kontaktach z innymi jednostkami, wpływając na dalsze utrwalenie określonej koncepcji tożsamości indywidualnej. Jednostki świadome są dokonywanych wyborów; socjalizacja wtórna jest nieuchronnym procesem dostosowania się jednostki do społeczeństwa. Musi być ona socjalizowana, by w oparciu o swoje decyzje osiągać upragnione cele.

III. Socjalizacja prawna
Jednym z najważniejszych elementów wpływających na skuteczność prawa jest socjalizacja prawna jego użytkowników - społeczeństwo funkcjonuje w oparciu o normatywne reguły utrzymujące stan stabilizacji społecznej. Skuteczność oddziaływania prawa zależy nie tylko od jego właściwego rozumienia u adresatów, ale sposobu artykulacji norm prawnych zgodnego z oczekiwaniami społecznymi; znajomość norm oraz zasad danego systemu prawnego wiąże obywateli, ale również instytucje zobligowane do takiego konstruowania norm prawnych, by były zgodne z wartościami aprobowanymi w danej zbiorowości.

Sposób postrzegania prawa do podejmowanych przez władze regulacji obowiązującego porządku prawnego przy uwzględnieniu konieczności znajomości oczekiwań społecznych może w znaczący sposób przyczynić się do właściwego działania prawa, wypełniającego oczekiwania zarówno władzy, jaki i adresatów prawa, czyli ogólnie rzecz biorąc, wpływać na jego skuteczność. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na pojęcie świadomości prawnej, która jest rozumiana jako "(...) znajomość prawa, oceny i postawy wobec istniejących norm i instytucji prawno - politycznych oraz ewentualne postulaty dotyczące zmiany istniejących przepisów"5.

Socjalizacja prawna, rozumiana jako internalizacja norm prawnych, jak również ustosunkowania jednostki wobec instytucji prawnych, związana jest ze świadomością prawną, która w przypadku dorosłych jest konkretyzacją socjalizacji prawnej. Poprzez socjalizację prawną szuka się odpowiedzi na pytania dotyczące postaw oraz wartościowania prawa, wraz z czynnikami determinującymi dany sposób postrzegania prawa, jak i wpływu społecznego na tworzenie się określonego rodzaju świadomości prawnej, przyjmowanego przez jednostkę.
Jak widać, socjalizacja prawna odgrywa istotne znaczenie dla zapewnienia stanu ładu społecznego, również w odniesieniu do problematyki kryminologiczno-resocjalizacyjnej, czego dowodem mogą być międzynarodowe badania, które ukazują silną korelację między nastawieniem respondentów z różnych krajów na dany system karny a lokalną praktyką sądową, co unaocznia zależność między postawami wobec prawa w obrębie społeczeństwa a poglądami na karę, znajdując odzwierciedlenie w działaniach wymiaru sprawiedliwości6.

IV. Socjalizacja prawna a kryminologia
Socjalizacja prawna jest wynikiem internalizacji postaw wobec norm oraz instytucji prawnych. Wiedza, oceny i postawy tworzące świadomość prawną, będącą konkretyzacją uprzedniej socjalizacji prawnej, determinuje przestrzeganie prawa, której wyrazem jest późniejsze zachowanie w stosunku do normy prawnej. W tym przypadku również występuje relatywizacja zachowania, ze względu na zajmowaną przez daną jednostkę rolę społeczną, która wpływa na stan wiedzy o prawie.
Ogólne rozważania nad socjalizacją prawną skłaniają się do odnajdywania odmienności w postrzeganiu norm społecznych/prawnych, ich przyczyn oraz różnic uwarunkowanych kulturowo, wpływając na socjalizację prawną7.
Prawo w takim znaczeniu staje się determinantem ładu społecznego, bowiem ustosunkowanie się do niego warunkuje zapewnienie stanu stabilności społecznej, przejawiającym się w podzielaniu przez społeczeństwo poglądzie o konieczności sprawnego funkcjonowania prawa jako gwaranta stabilności społecznej. Stosunek do prawa jest zgodny z intencjami prawodawcy; społeczeństwo przestrzega nawet niezbyt pożądanych norm prawnych, dopóki nie zostaną zmienione, ze względu na sam charakter normy prawnej, konsolidujący strukturę społeczną, a co za tym idzie, zapobiegający chaosowi.
Prawidłowe działanie prawa uwarunkowane jest właściwym rozumieniem jego znaczenia, nie tylko w aspekcie stricte normatywnym, związanym z instytucjonalną praktyką realizacji dyspozycji zawartych w normie prawnej, ale również kontekstu społecznego, w obrębie którego zachodzi działanie prawa. Sposób rozumienia prawa nie sprowadza się wyłącznie do znajomości norm prawnych, ale wymaga szerszego kontekstu obowiązywania prawa w obrębie społeczeństwa, co stanowi przedmiot zainteresowania zarówno socjologii prawa, jak również kryminologii kulturowej (ang. cultural criminology). Na owe związki zwrócili uwagę Michael McCann oraz Tracey March, definiując prawo jako "(...) mniej niż nieoficjalne reguły czy też oficjalne decyzje, bardziej różnorodne warianty wiedzy-specyficznych reguł kulturowych, myślenia, rytuałów, symboli, umiejętności, praktyk i procesów, które obywatele rutynowo wcielają w praktykę8" oraz Nicola Lacey, które twierdzi, iż "kryminologia dotyczy (...) natury przestępstwa jako zjawiska społecznego"9.

V. Podsumowanie
Zagadnienie socjalizacji prawnej wskazuje na relacje zachodzące między prawem a społeczeństwem - jak twierdzi Roger Cotterrell: "Prawo tworzy ważne elementy życia społecznego, kształtując oraz wzmacniając sposoby pojmowania rzeczywistości społecznej"10. Wiedza o prawie stanowi element świadomości prawnej, pozwalający rozpatrywać świadomość nie tylko w perspektywie jednostkowej, ale przede wszystkim społecznej, z racji masowego charakteru oddziaływania prawa na zbiorowość.
Wiedza wynika również z miejsca danej jednostki w systemie prawa; inna będzie obowiązywać adresata danej normy, inna z kolei prawodawcę, wyznaczającego poprzez odpowiednie akty normatywne. Poprzez normy prawne można oddziaływać na określone grupy społeczne, za pomocą norm prawnych, jednakże skuteczność ich oddziaływania powinna znajdować swoje uzasadnienie w pozakodeksowych rozwiązaniach, takie jak: prestiż prawa, tradycja, szacunek do organów stosujących prawo.

1 A. Roter, Proces socjalizacji dzieci w warunkach ubóstwa społecznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2005
2 M. Killias, M. F. Aebi, A. Kuhn, Précis de criminologie, Stämpfli Editions SA, Berne 2012, s. 289.
3 A. Gaberle, Patologia społeczna, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1993, s. 122.
4Tamże, s. 125. O czynnikach wpływających na kształtowanie się jednostki pisze również Adam Stankowski: A. Stankowski, Środowiskowe determinanty niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2002
5 M. Borucka-Arctowa, Podstawowe problemy badań nad świadomością prawną. Założenia badawcze, w: Świadomość prawna robotników, red. M. Borucka-Arctowa, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 5-6.
6 M. Killias, M. F. Aebi, A. Kuhn, Précis de criminologie, Stämpfli Editions SA, Berne 2012, s. 411.
7 M. Borucka-Arctowa, G. Skąpska, Teoretyczne problemy socjalizacji prawnej, w: Socjalizacja prawna, red. M. Borucka-Arctowa , Ch. Kourilsky, Wydawnictwo Agencja Scholar, Warszawa 1993, s.26.
8 M. McCann, T. March, Law and Everyday Forms of Resistance: A Socio-Political Assessment, " Special Issue: Studies in Law Politics and Society" 1995, nr 15, s. 210.
9 N. Lacey, Legal constructions of crime, w: M. Maguire, R. Morgan, R; Reiner, The Oxford Handbook of Criminology, Oxford University Press, New York 2007, s. 180.
10 R. Cotterrell, Why Must Legal Ideas Be Interpreted Sociologically?, "Journal of Law and Society" 1998, vol. 25, nr 2, s. 182.

Tomasz Burdzik - student IV r. Kolegium MISHUS UŚ (prawo, socjologia, resocjalizacja, filozofia) . Dwukrotny stypendysta Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za osiągnięcia naukowe, stypendysta JM Rektora UŚ. Interesuje się kryminologią oraz socjologią prawa.
:: Jak odczytać fałszywe dokumenty i numery VIN
:: DISCOVERY - Zbrodnie, które wstrząsnęły światem
:: Człowiek z Maree
:: Tajemnica Gatton
:: Tutoriale kryminalistyczne

:: NOWE! Puzzle

:: Przygody detektywa Maxa

:: Quiz
:: VIII Edycja Konkursu Wiedzy Kryminalistycznej im. prof. Brunona Hołysta
:: Test wiedzy o historii medycyny
:: Test wiedzy o kryminalistyce i medycynie sądowej
:: Układanka
:: Zagadki kryminalne

"Jeżeli potrafisz zachować spokój wtedy gdy wszyscy szaleją, to znaczy że nie rozumiesz problemu." - Prawo Fast Billa


GALIEL@WEBGROUP 2005