"...Zabłądziłem po północy na raucie w Chicago
Miałem serce w przełyku, lecz nic mi się nie stało..."
Kazik - 12 Groszy

Zastanawialiście się kiedyś nad faktem, że istnieją osoby, które mogłyby przejść środkiem nocy po najgorszej dzielni i nawet im włos z głowy nie spadnie? A są też takie, które wydają się ludzką personifikacją bokserskiego worka treningowego? Naukowcy się trochę pozastanawiali i wykombinowali pojęcie tzw. podatności (predestynacji) wiktymologicznej.

Predystynacją (traumatofilią) wiktymologiczną kryminolodzy nazywają indywidualną skłonność jednostki do stania się ofiarą przestępstwa. Oczywiście nie jest to świadome działanie takiej osoby (choć bywa czasem, że otoczenie sugeruje nam, że możemy za coś "oberwać").

Naukowcy nie byli by sobą, gdyby nie próbowali wszystkiego zdefiniować i poklasyfikować. Hans von Hentig (nazywany "ojcem kryminologii") wprowadził pojęcie "ofiary potencjalnej" (zwaną również "ofiarą urodzoną"). Są to osoby o częstszej niż osoby z grupy porównawczej podatności na okradanie, pobicia, uleganie wypadkom itd.

Uwaga - ważna rzecz! Celem badań nad predestynacją wiktymologiczną nie jest usprawiedliwianie sprawców, tylko zapobieganie przestępstwom przez ostrzeganie potencjalnych ofiar! (np. kampanie informacyjne). Zasadniczym celem wiktymologii jest wypracowanie mechanizmów powstrzymujących i eliminujących wszelkie zagrożenia (tak, wiem, że brzmi to utopijnie).

Weźmy zatem pod lupę przykładowego Kowalskiego. W zależności od swojego zachowania, może wykazywać kilka typów podatności:

- Nasz Kowalski rzuca się do bójek na dyskotekach (i to na dodatek na panów ABSów), jeździ jak przysłowiowy "wariat", biega z siekierą za sąsiadem. Taki przypadek nazywany jest podatnością czynną. Czyli jak mawiają starzy Górale - kto zaczyna, tego wina.
- Kowalski jest łatwowierny, inteligencją "nie grzeszy", no i chuchro z niego straszne. Może zostać ofiarą podatności biernej, czyli oberwać za sam fakt swojego istnienia. Oszuści wręcz uwielbiają akie osoby.

- Kowalski ma charakter iście piekielny, awanturuje się gdzie się da, uważa że nic się mu stać nie może, chleje na umór, ćpa, a na dodatek ma "szemrane kontakty" i uprawia tzw. "proceder". Krótko mówiąc - charakteryzuje się podatnością zawinioną.
- Kowalski znalazł sobie zawód charakteryzujący się podatnością niezawinioną - czyli pracuje jako konwojent gotówki, taksówkarz, kasjer w banku.

Popatrzmy teraz dokładniej na cechy charakteru Kowalskiego, które zwiększają jego szansę na stanie się ofiarą przestępstwa.
Wspominany tu już wcześniej Henting podał swoją charakterystykę osób podatnych na wiktymizację:

  • Osobowość depresyjna - osoba taka wykazuje osłabienie instynktu samozachowawczego oraz zwolnioną aktywność psychiczną i ruchową. Sprawca atakuje osobniki najsłabsze a objawy depresji to słabość psychiczna i fizyczna.
  • Osobowość chciwa/żądna zysku - osoba taka poświęca całą swoją energię gromadzeniu zysków i korzyści, chęć zdobycia pieniędzy zaślepia do tego stopnia, że staje się ona łatwym celem dla wszelakiej maści oszustów itp.
  • Osobowość rozpustna - chęć zaspokojenia swoich zmysłowych żądz wzmaga zachowania, które mogą doprowadzić do wiktymizacji ofiary. Np. okradzenie klienta przez prostytutkę.
  • Osoba znęcająca się psychicznie i fizycznie nad najbliższymi - tak naprawdę jest to sprawca, który "dostaje za swoje". Osoba maltretowana nie wytrzymuje i atakuje swojego oprawcę.

 

Swoją typologię zaproponował również H. Ellenberg. Masochizm, spleen, syndrom Abla to określone stany ducha i ciała, trwała podatność na oddziaływanie wrogiego otoczenia, podatność wiktymologiczna.

  • Osobowość masochistyczna - osoba taka czerpie przyjemność/ zadowolenie z bycia ofiarą.
  • Osoby zniechęcone do życia - osoba taka staje się ofiarą, gdy wymaga się od niej aktywności, "przymusza" do życia.
  • Osobowość cierpiąca na syndrom Abla - tzw. "człowiek sukcesu", który nie radzi sobie z własnym powodzeniem, czuje się winny, załamany tym co osiągnął.

Żeby nie było zbyt nudno, dorzućmy jeszcze klasyfikację Schafera. Cechą charakterystyczną typologii jest skupienie się na zachowaniach ofiary.

  • Ofiary przypadkowe - osoby, które wybrał sobie sprawca. Nie miały one żadnego wpływu na jego postępowanie. Np. przypadkowi piesi - napaści "kiboli".
    Ofiary prowokujące - sprawca tutaj miał ułatwione zadanie, wybierał ofiarę na podstawie jej zachowania, np. wpuszczenie do mieszkania nowo poznanego na dyskotece mężczyzny przez kobietę, w następstwie owocujące gwałtem.
    Ofiary bezmyślne - które nie przestrzegają podstawowych zasad bezpieczeństwa, np. pokazują publicznie portfel wypełniony dużą ilością gotówki, nie zamykają mieszkania wychodząc na zewnątrz.
    Ofiary słabsze psychofizycznie - sprawca wybiera osoby nie mogące się bronić: niepełnosprawne, dzieci, chorych psychicznie, osoby starsze.
    Ofiary słabe społecznie - mniejszości narodowe, dyskryminowani społecznie.
    Ofiary autodestrukcji - tzw. ryzykanci, osoby szukające przysłowiowego "guza", np. zaczepiający samemu bandę wspominanych już tutaj "kiboli".
    Ofiary polityczne - tu mamy dwa aspekty: jeden gdy jest to konkurent czy inna nieusuwalna skaza życia sprawcy (ewentualnie osobnik zbyt ciekawy), a inna, gdy sprawca popełnia zbrodnię, bo Kowalski reprezentuje poglądy dla niego nieakceptowalne.

No dobrze, ale dlaczego nasz Kowalski obrywa ciągle w bramie, zamiast się postawić? Dlaczego przysłowiowa Kowalska daje się bić mężowi zamiast wywalić go na "zbity pysk"? Czy ofiara nie chce, czy nie może przerwać przemocy? Czemu wpada w koło tzw. wyuczonej bezradności (pojęcie wyuczonej bezradności zostało sformułowane przez Martina Seligmana, na podstawie wyników eksperymentów przeprowadzonych na zwierzętach - badał u psów zdolność unikania wstrząsów elektrycznych w powtarzających się próbach)? Leonor Walker ustaliła listę czynników wysokiego ryzyka rozwoju wyuczonej bezradności. Podzieliła je na doświadczenia z dzieciństwa oraz te w życiu dorosłym.

Doświadczenia z dzieciństwa:

przemoc fizyczna;
przemoc na tle seksualnym;
sytuacje traumatyczne (śmierć lub rozwód rodziców, uzależnienia, choroba bliskich itp.);
kłopoty w nauce;
problemy zdrowotne.


Doświadczenia wyniesione ze związków w życiu dorosłym:

przemoc - istotny jest czas trwania, rodzaj i częstość przemocy;
patologiczna zazdrość;
gwałt, przymuszanie do nieakceptowanych form współżycia;
groźby pozbawienia życia.

Przeżycia takie mogą doprowadzić do stanów, które to z kolei zwiększają szanse Kowalskich na bycie "wieczną ofiarą".

POZIOM I - zburzenie obrazu siebie i świata.
Ofiara postrzega osoby chcące jej pomóc jako wrogów. Ma przekonanie, że otoczenie jej zagraża. Czuje się bezradnie i w swoim mniemaniu "wali głową w mur".

POZIOM II - wtórne zranienia
Otoczenie ofiary bagatelizuje lub neguje jej krzywdę. Możliwe jest również, że obarcza ją odpowiedzialnością za powstałą sytuację. Zdarza się sugerowanie jej chęci zysku, zarzucanie celowego pogrążania sprawcy.

POZIOM III - przyjmowanie tożsamości ofiary.
Osoba zaczyna akceptować siebie jako ofiarę, myśli, że "musi nieść swój krzyż". Często wobec otoczenia zaprzecza zachowaniom sprawcy. Staje się pasywna i nie szuka wyjścia z zaistniałej sytuacji.

No tak, powiedzieliśmy sobie dużo, co trzeba zrobić żeby stać się ofiarą. A jakie są postawy antywiktymizacyjne? Generalnie możemy wyróżnić dwie: zadaniowa i obronna (to też sklasyfikowali wiktymolodzy, a jakże).

Postawa zadaniowa, to taka, kiedy ofiara postrzega zagrożenie jako problem/ zadanie do rozwiązania. Lęk związany z sytuacją pobudza taką osobę i powoduje działanie, szukanie wyjścia z sytuacji.

Postawa obronna powoduje tak silne emocje, że lęk bywa obezwładniający, przez co ofiara nie potrafi poradzić sobie z sytuacją zagrożenia. Powoduje występowanie nieświadomych zachowań, mających na celu redukcję przeżywanego napięcia. Wypieranie powoduje usuwanie wszystkich impulsów związanych z zagrożeniem do podświadomości. Racjonalizacja to próba przekształcenia odczuć i myśli w takie, które ofiara może zaakceptować. Regresja sięga do naszych prymitywniejszych form zachowania i to ona odpowiada np. za ucieczkę, agresję lub błaganie o pomoc. Fiksacja zaś robi z nas automaty powtarzające wciąż te same zachowania, choć wcale nie polepszają one sytuacji.

Zajrzyjcie również tutaj: http://www.zyjbezpiecznie.policja.pl - choćby po to, żeby dowiedzieć się co to jest Skimming i phishing, "nigeryjski szwindel" lub jak chronić dzieci przed zagrożeniami w Internecie, a nasze Babcie i Dziadków przed oszustami "w realu".

 

Z życia wzięte

Za Wikipedią:
".Seligman i Maier (1967 r.) umieszczali psy w klatce tak, by nie mogły one uniknąć porażenia prądem elektrycznym. Po pewnym czasie i kilkunastu nieskutecznych próbach uniknięcia bólu psy kładły się na podłodze i biernie znosiły cierpienie. W warunkach pierwotnych (całkowity brak kontroli) wszystkie zwierzęta umierały z powodu apatii, odmawiania przyjęcia pokarmu (swoją drogą niezłe dranie z tych naukowców).
W innej grupie badawczej wykazano, że zwierzęta nie podejmują prób odzyskania kontroli nawet wtedy, gdy przeniesiono je do klatki, z której mogły łatwo uciec, przeskakując barierkę. Nawet jeśli smutnego, depresyjnego psa siłą przeciągnięto przez przeszkodę w celu pokazania, że druga część jest bezpieczna, psy nie powtarzały tego zachowania samodzielnie.."

:: Jak odczytać fałszywe dokumenty i numery VIN
:: DISCOVERY - Zbrodnie, które wstrząsnęły światem
:: Człowiek z Maree
:: Tajemnica Gatton
:: Tutoriale kryminalistyczne

:: NOWE! Puzzle

:: Przygody detektywa Maxa

:: Quiz
:: VIII Edycja Konkursu Wiedzy Kryminalistycznej im. prof. Brunona Hołysta
:: Test wiedzy o historii medycyny
:: Test wiedzy o kryminalistyce i medycynie sądowej
:: Układanka
:: Zagadki kryminalne

"Bądź uroczy dla swoich wrogów,- nic ich bardziej nie złości." - Carl Orff.


GALIEL@WEBGROUP 2005